آشتى دادن اصل تساوى و برابرى همهء شهروندان در برابر قانون ، صرف نظر از تفاوت آنها در عقيده و مذهب ، با ديدگاه اسلام در اين مورد ، مسأله‌اى بوده كه حل آن بى آن كه در حق هر يك از دو طرف كم گذارده شود ، همواره ذهن انديشمندان اسلامى را به خود مشغول داشته است . ميرزاى نائينى نيز در اين وادى گام نهاده و با ناديده انگاشتن اختلاف آن دو ، به بحث دربارهء وجوه مشترك اصل برابرى و اسلام پرداخت . « 1 » كتاب تنبيه الامة نه تنها عرصهء ظهور موضوعاتى جديد در حوزهء مباحث دينى است ، بلكه بدون توجه به صلابت يا سستى و جامعيت يا كاستى شيوهء بحث ، با اعتبارى كه براى يك فراوردهء عقل بشرى قائل مىشود ، مبيّن نقطهء عطفى در شيوهء طرح مباحث توسط عالمان دينى اين دوره است . بايد توجه داشت آن چه اين مهم را امكان‌پذير ساخت و ميرزاى نائينى و ديگر طرفداران مشروطه را در دفاع از اصول آن مدد رسانيد ، مفاهيم متخذ از علم اصول بود . « 2 » ميرزاى نائينى ، خود از اساتيد به نام اين علم به شمار مىآمد . « 3 » تعاليم عمدهء اصول با قول به « حجيت عقل » و ضرورت اجتهاد و تصريح به منزلت مجتهدان در عصر غيبت ، زمينه را براى پذيرش تحولات دوران مشروطيت آماده ساخت . « 4 » در عين حال با تأكيد بر حجيت عقل ، بسترى پرفايده براى ظهور و باليدن نظريات جديد در ديگر حوزه‌هاى معرفت دينى به تبع موضوعاتى نوخاسته ، فراهم آورد . ب - ساير وجوه تحول برداشت دينى در زمان مشروطيت اگر چه تفكرات نوين ، نمودى آشكار در بعد سياسى داشتند اما به آن محدود نمىشدند . آن دانش‌پژوهى كه براى تحصيل علوم و فنون به مغرب زمين سفر كرده بود ، در زمينهء علوم انسانى و فلسفه نيز برداشت‌هايى يافته بود . و آن مسافرى كه از پارلمان و انتخابات سخن رانده بود ، اصلاحگرىهاى مذهب كليسايى را نيز ديده بود . و لذا در مواردى به تشابه انگارى ميان باورهاى دينى جامعهء خود و عقايد دينى

--> ( 1 ) . همان ، ص 306 - 308 . ( 2 ) . حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 287 - 291 . ( 3 ) . محمد جواد صاحبى ، انديشهء اصلاحى در نهضت‌هاى اسلامى ، ص 220 - 222 . ( 4 ) . حامد الگار ، سلسلهء پهلوى و نيروهاى مذهبى به روايت تاريخ كمبريج ، ص 236 - 238 ؛ حميد عنايت ، انديشهء سياسى در اسلام معاصر ، ص 277 .